Blogia

COLINETA. Gastronomía e literatura.

LÁGRIMAS DE SANTIAGO

Hoxe despois da comida tomei un café con gotas. Puxéronme na mesa a botella da augardente para que me servira. A etiqueta falaba das lágrimas de Santiago e pensei que se trataba de oruxo galego. Sorprendeume descubrir que procedía de Toledo, concretamente de Casarrubias del Monte. Aínda me sorprendeu mais a explicación do responsable do restaurante: tratase unicamente de xustificarse ante os inspectores, non sei se de sanidade ou de facenda. O contido da botella era puro garrafón.

Outra mostra do concepto de excelencia de algúns hostaleiros galegos.

© Miguel Vila Pernas

*miguel(arroba)colineta.com

ROMAXES (fragmento)

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

Hei de ir á Virxe do Monte
de romeiro, a auga e pan.
Augiña fresca, de fonte
e un bo caxigo na man.

A CALIDADE E O PREZO

Vivín 18 anos en Madrid e coñezo o que o madrileño medio sabe de Galicia: un país no que chove de seguido e no que resulta incómodo camiñar polas beirarrúas, non polo estreito das mesmas ou polo seu mal deseño ou construción, senón porque as nécoras e centolas, que andan soltas polas mesmas, non deixan sitio onde poñer os pes.

Así que o madrileño (e moitos outros turistas españois) ven a Galicia provisto do imprescindible impermeable e co apetito aberto a calquera cousa que se criara no mar e non sexa peixe nin bañista. O gusto do madrileño polo marisco é grande, polo que na capital existen moitas marisquerías nas que, por un prezo máis que razoable, un énchese de marisco de calidade máis que dubidosa.

Aí temos, pois, ao turista pasmando cos escaparates da rúa do Franco, en Santiago, decidido a comer as cigalas máis grandes que vexa e as mellores ameixas do país. Regado, claro está, cun albariño, que como xa mirou nas tendas de todo a un euro da mesma rúa, non está tan caro coma en Madrid.

Así que a parella entra no Pasaje, para min un dos mellores restaurantes de Compostela en materia de peixes e carnes, e pide ameixas das boas, e cigalas das grandes e albariño de calidade, que alí do fulero non hai. Cando chega a conta (138 euros para dúas persoas) chegan tamén as lamentacións e as protestas. Non saben que hoxe mesmo na lonxa do Muro, na Coruña, as cigalas chegaron a cotizarse a 100 euros o quilo, prezo ao que hai que engadir o transporte ata Santiago, a preparación, os custes do restaurante e os xustos beneficios duns e outros.

Que a conta sexa alta e non estea ao alcance de calquera peto non significa que o servizo fora caro. A calidade, en Galicia, págase. O mesmo que en Madrid.

© Miguel Vila Pernas

*miguel(arroba)colineta.com

UNHA BODA E EINIBÓ

(Fragmento)
De Manuel Curros Enríquez
(En Aires da Miña Terra. 1880)

Mais xa de Bras na cociña
roxe o rixón na sartén,
ferven a cachón os potes
e cheira a aurego e prixel.

Preparada no sobrado
unha mesa de oito pes,
con catro mantés cuberta
porque non chega un manté,

fumegan enriba dela
tres barcales, todos tres
de chourizos cugulados,
lacón e vaca, a escoller.

Panochas por onde queira
de pan albeiro se ven,
bicas de centeo e millo
pra gusto de quen quixer;

e nun curruncho, con netos
alá por corenta e seis,
toupa de chea unha cántara
de purrela como a mel.

AREQUIPE

De neno os tofes eran os caramelos que mais me gustaban, xunto con uns pequerrechiños de nata, que eran moi saborosos. O bar de Mogo, en Ferreira do Valadouro, era o mellor sitio para mercalos, xa que tiña un amplo surtido de lambetadas.
Co tempo aprendín que os tofes eran fundamentalmente leite e azucre cocidos, e que a mesma preparación aparecía o mesmo en Inglaterra que na América central e do sur.

O leite cocido con azucre durante un longo tempo, ata que espesa e colle unha bonita cor tostada, chamase dulce de leche en Arxentina, cajeta en Mexico e arequipe en Colombia, por poñer algún exemplo.

Onte comín figos en xarope con arequipe, feitos na casa pola miña muller, que chegou a España dende o barrio bogotano do Quiroga hai xa dúas décadas.

O arequipe pódese comer tal como sae do bote. Collese cunha culler e lambese aos poucos. Con queixo tamén esta moi bou, ou estendido sobre as obleas que venden algunhas tendas galegas e que eu teño por salmantinas.

Polo que respecta a elaboración do doce, as receitas ortodoxas falan de longas horas de cocción do leite con azucre e canela, a lume lento e sen deixar de remexer para que non pegue. Pero hai un sistema moito mais rápido e sinxelo: collese un bote de auga condensado e, pechado como ben da tenda, metese nunha ola a presión, cóbrese con auga, tapase a ola e cocese preto dunha hora. E xa esta listo o arequipe.

© Miguel Vila Pernas

*miguel(arroba)colineta.com

TEMPO DE GUINDAS

TEMPO DE GUINDAS

Andamos en tempos de cereixas e guindas, que son parecidas pero distintas.
Coas guindas faise en Galicia un delicioso licor, especialmente na zona norte do pais, que o sur é mais de licor café e de herbas.

Dende sempre na miña casa se fixo licor de guindase eu sigo a tradición. Fronte aos que se limitan a mesturar guindas e augardente, eu faigo un produto mais elaborado. No canto de augardente emprego cana de holandas (hai unha destilería en Narón), que ten un sabor menos intenso e, polo tanto, vai deixar que a froita acabe sendo a dominante. A cana mestúroa a partes iguais cun bo anís doce e, ademais das guindas engado uns paus de canela. Despois hai que deixar que traballe o tempo.

Existe o costume de consumir o licor de guindas poucos meses despois de preparado e sen maduración suficiente. Grave erro, xa que o licor gaña moito se o deixamos repousar uns anos.
Na miña casa estamos gastando agora o licor de1996. Exquisito.

Pero hai uns días probamos o de 2003. Xa esta moi ben, pero cando o probamos ao tempo do outro, comprendemos que ao licor de 2003 aínda lle falta un bo tempo de maduración. Teñan paciencia.

© Miguel Vila Pernas

*miguel(arroba)colineta.com

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 728 a 731

Deu máis de millenta
de balde e sen prezo
pasteles de a carto
a nenas e nenos.

De peixes frixidos
pan trigo e torreznos,
biscoitos e viño
e cousas de cerdo,

había fartura,
nada por diñeiro;
comían, bebían
os homes famelgos.

Xesús! Que lambaces,
lambóns, lambaceiros,
lambuzas, larpóns,
larfóns e famentos!

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS.

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 367 a 369

Xa sabemos todos
meniñas e nenos,
que cando hai finado,
hai choros, lamentos,

tamén hai pan trigo,
tamén hai carneiro;
se hai misa de enfuntos
hai ola no eido.

Por iso se dixo
que con pan son menos
os choros e dores
nos lutos e enterros.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 378 a 379

-Non chores, meniño,
non chores, sé quedo,
enxúgate as bágoas
cun trago e un cortezo.

Máis val, choracricas,
beber neste tempo
a barba regada
que chorar a regos.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 667 a 696

Era un raparigo,
vasallo (e galego)
do conde, e que estaba
servindo no eido.

Dixo que os confites
se daban por cestos
e que as rosquilliñas
se daban a centos;

os biscoitos largos,
brancos e amarelos;
se daban por feixes
e monllos enteiros;

dos ovos fiados
con muitos nobelos
andaban por ducias
seus pratos ben cheos;

uns bolos tan grandes
como un pan de mesto,
que eran de fariña
de trigo escolleito,

con leite amasados
sen ningún formento,
con ovos mexidos,
por sal, zucre preto.

Estes ditos bolos
que eran amarelos
andaban en torno
en rebandas feitos;

nuns baldes mui anchos
inda que mui lixeiros,
que eran de cortiza,
embreados drento

estaban uns xarros
olas ou pucheiros,
garrafas ou sellas,
frascos ou botexos,

picheles ou cántaros,
non sei cales delos;
só sei que eran todos,
pouco máis ou menos,

de vidro ou de prata
e que estaban cheos
de ágoas con zucre
e mais outros cheiros.

Daquelas bebían
todos os trescentos,
a barba regada,
netos e mais netos.

Dos viños que daban
e que eran diversos,
eu entendo pouco,
así, non falemos.

Dixo aquel rapaz
que non eran menos
o viño que a ágoa
-que era máis eu creo.

Mais se o viño quente
todos non beberon,
con mel e manteiga
foi frío o refresco,

inda que tomaron
mui quente e fervendo
muito chicolate
con sopas no medio.

E tamén estaban
os bufetes cheos
de lenguas, chourizos,
perniles, codelos,

de lacós, cachuchas,
fociños de cerdo
nuns patos mui anchos
e todo friento;

e mais muitas tartas,
que seica as fixeron
as monxas (andaban
abondo por certo);

pantrigos e roscas,
ripotes e queixos
a dálles cun pau
rodaban no eido.

Por fin, xa me canso
e mais non me lembro
de tanta merenda
de tanto festexo.

Maruxa das Rulas,
ti que tes máis peito,
cóntanos embora
aquelo que deixo.

MARUXA

-Deixache o millore,
Minguiña do Rego,
daqueles bocados
que houbo no refresco.

Con estes olliños
vin que o pasteleiro
meu dono fixera
mil cousas de prezo,

por orden que tiña
do Conde pequeno
-ou seica do frade
que ten seu goberno.

Tantas donosuras
e modos diversos
fixo de pasteles
que todos dixeron

na casa do Conde
que nen tan ben feitos
nen tantos os viran
xamais nalgún tempo.

Un só pastelón
tiña de rodeo
máis que tén as rodas
dun carro sen eixo.

Mais xa que pasou
todo aquel refresco
e que xa Minguiña
o contou extenso,

vamos adiante
deixémonos desto
pois aínda falta
algo do festexo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS.

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 326 a 329

Todos cantos frades
íban no enterro
levaban alforxas
de lan ou de lenzo;

dizque alí botaran
viño, pan e queixo,
e mais empanadas,
e mais uns torreznos.

Eu ben vin as botas,
afellas, eu creo,
nen íban buxáns,
nen cheas de vento.

Tamén as alforzas
íban pro extremo,
mui ben ateigadas,
de ósos non creo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 112 a 128

Na praza si que houbo
de novo e de certo,
muito no verán
abondo de fresco:

Pixotas e congros,
muxes e corbelos,
melgachos e melgas,
pintos e xorelos,

panchoces e xardas,
polbos e badexos,
buraces e sollas,
escachos e reos,

robalos e raias,
curuxos e meros,
cabalas e barbos,
e mais bucareos,

de tranchos mui poucos,
rodaballos menos,
lenguados a pote
airoas sen termo.

Catro mans a branca
íban os xorelos,
de tres as xouviñas
antronte; que prezo!

Muitos caramuxos,
mexillós, cranguexos,
camarós, pecebres
ameixas a centos.

TOMASA

- Mais non vos cansedes,
Andrea, por Deos,
- Dixo; e axudoulle
Tomasa do Outeiro-

O ano foi farto,
o maíz, eu creo,
que encherá os canastros
tanto que o centeo,

O millo meúdo
e os feixóns pretos
e mais o paínzo
encherán os cestos.

Inda que o liño tivo
muito gordo, é certo,
non coubo nos lagos
o liño colleito.

Das coles, das verzas,
dos allos, dos beldros,
e mais as cebolas
foi ano mui cheo;

se ollais os nabales,
dirés que no inverno,
habrá muitos nabos,
razibas e grelos;

as viñas prometen,
xa estamos sen medo,
que habrá nas vendimias
gran falta de cestos;

na vila traballan
tantos toneleiros,
que abouxan as rúas
con tanto golpeo:

toneles e pipas
de novo fan presto,
e alimpian, remendan
os pipotes vellos.

Do viño a colleita
será sen exempro,
e seica ao chaviño
pasará o neto.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 165 a 167

Déronlles uns caldiños
mui quentes de presto
-tamén matan caldos
cando quere Deos.

Deulle un gran salouco
fixo un gran bostezo
cando unha fechiña
chegou ao gorxeiro

O mon Dieu, mon Dieu!
falou por extremo,
quedouse en mon dieu!
morto sen remedio.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 77 a 84

Só catro mulleres
falaron dereito;
direi os seus nomes,
son de Carballedo:

Andrea da Chouza,
a neta do cego,
vendira laitugas,
comprara cangrexos.

Un feixe de toxos
Tomasa do Outeiro
vendira na vila,
comprara xorelos.

Catuxa do Mato
landres e coellos
vendira, comprara
sal e mais pan fresco.

Comprara xoubiñas
Mariña a do Cego,
na praza vendira
xestas e codesos.

As outras que calo
alá ao seu xeito
na praza ou mercado
vendiran, eu creo

xa leite, xa herba,
xa figos, pexegos,
vasoiras, ou bruños,
xa peras, xa peros;

compraran á volta
xa olas, xa petos,
xa berberichiños,
xa peites, xa espellos.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS.

Frei Martín Sarmiento.

Publicado en 1751

Coplas 48 a 54

Sentáronse todos
no campiño seco,
ollando ás de veces
á Vila en dereito.

Alí merendaron
grandes e pequenos
xuntaron merendas,
e todos comeron.

Tampouco faltou
para o cumprimento
pantrigo da vila,
viño do Ribeiro.

A min que os ollaba,
e estaba mui preto,
por farme mercede
todos me dixeron:

- Ai Marcos! Compadre,
tomai un cortezo,
e botaille dous tragos,
que abondo aquí temos!

Non fun porfiado,
que estaba sedento,
comín e bebín
bastante por certo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS.

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 19 a 25

Alí as meniñas
as mozas, os nenos,
as vellas, os mozos
os homes, os vellos,

que veñan, que volten,
á vila, ao eido,
almorzan, merendan
-e failles proveito-

frangullas de pan,
migallas de queixo,
castañas mamotas
ou fruita do tempo.

se compran na vila
por pouco diñeiro
ameixas e ostras,
centolas, cangrexos,

E mais caramuxos,
que compran por centos,
ou beberechiños
que tén pouco prezo.

Alí os escochan
con mans ou con ferros,
os chuchan ou comen
con muito sosego,

por iso aquel chan
está sempre cheo
de cachos mariños
estando tan lexos.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

COLOQUIO EN MIL DUASCENTAS COPLAS GALEGAS.

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 26 a 32

Na vila é costume
dempois que a coñezco
que os sábados todos
do ano e arreo,
se faga un mercado
mercando e vendendo
mil cousas do uso
con muito comerzo
de olas, de potes,
de asados, pucheiros,
de pratos, cazolas,
picheles e petos,
angazos e rodros,
rebolos e eixos,
de rocas, de fusos,
de trouzos, sarelos,
de polas e polos,
de lebres, coellos,
de pitas e ovos
(de veces son frescos)
marrás, bacuriños,
años e carneiros,
capós e cabirtos,
e todo a bon prezo;
pantrigos, petadas,
ripotes e queixos,
mel e manteiguiñas
e fruitas do tempo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

BOLLOS PARDOS

Con 250 gramos de azúcar molida é igual cantidad de almendras dulces machacadas se hace una mezcla. Sobre una tablero hágase una masa compuesta de 250 gramos de harina, otros 250 gramos de manteca de vaca y seis yemas de huevo, sin olvidar la sal necesaria.

Cuando esté bien trabajada se mezcla con la de azúcar y almendra; se espolvorea con canela, cuidando que toda la pasta la tome.

Con la masa obtenida se hacen bollitos en forma de mostachones, y puestos sobre obleas se meten en el horno.

Agenda culinaria para 1904. Libro de la compra con minutas y recetas para cada uno de los días del año. Por la Duquesa Laura. Librería editorial de Bailly-Bailliere e hijos. Madrid, 1904.

ENSALADA DE VERÁN

Nos bares e tabernas mais castizos de Madrid e habitual que no verán as cañas de cervexa (caña e o vaso, e por eso pode tamén ser caña de viño ou, mais raramente, doutra bebida) se sirvan cunha tapa consistente nun anaco de pataca cocida, que pode ir acompañada de cebola,tomate, pemento verde, cogombro e ovo cocido, rociado cunha vinagreta: e a ensalada de verano.

Este prato e moi apreciado en plena tempada de calores madrileños, e forma parte de moitos menús, domésticos e de restaurante.

O prato e sinxelo pero moi saboroso. As patacas cócense con pel e delúvanse cando xa arrefriaron, córtanse e mestúranse de seguido cos tomates, cogombros e pemento verde cortados en anacos pequenos. Engádese o ovo cocido, tamén en cachos e amañase todo con sal, aceite de oliva e vinagre.

O resultado e inmellorable se a ensalada repousa na neveira algunhas horas antes de consumila.

Pódese servir con tinto de verano (viño tinto, gasosa, xeo e unha roda de limón) que e outra creación popular madrileña, da que acabou apropiándose unha coñecida marca de gasosas. A hostalería madrileña esta chea de galegos, así que igual algún deles tivo algo que ver co invento.

© Miguel Vila Pernas

*miguel(arroba)colineta.com

DEGUSTACIÓN DE CARNE DE POTRO

A rapa das bestas de Candaoso, nos montes de Boimente (viveiro) ofrecerá este ano unha degustación gratuíta de carne de potro, un producto que en países como Francia acada un aprecio e un prezo superior ao do vacún, e que en Galicia, en prácticamente en toda España, goza de pouca estima por parte dos consumidores. Peor para eles.

Candaoso ven unirse á veciña Muras, onde cada ano se dedica unha festa á degustación desta carne, a pesar do cal o consumo da mesma é moi escaso en Galicia, que pola contra ten condicións para ser un gran productor da mesma.

Do potro sácanse pezas destinadas a bistés e costeletas para fritir ou asar, costelas para o churrasco e pezas para guisar. A min gústame especialmente a carne de potro guisada cun adobo de allo e sal, dourada en aceite de oliva, no que tamén se douran unhas cebolas xunto coa carne, co engadido de algo de viño branco e, se cadra, unhas frebas de azafrán. O guiso lembra a carne de caza, especialmente cando se trata de carne de potros criados en libertade nos montes galegos.

A carne de potro é a máis tenra de cantas carnes se destinan ao consumo humano, a mellor fonte de ferro (excepción feita do fígado e outros despoxos), con menor contido en graxa que o vacún. Unha delicia que en Galicia nos resistimos a aceptar plenamente.

Unha advertencia: o cabalo, coma o porco, pode trasnmitir a triquinose, polo que resulta imprescindible mercar carne que ofreza tódalas garantías sanitarias e non consumir nunca esta carne crúa ou pouco cociñada.

+ A exquisita cecina de cabalo

© Miguel Vila Pernas

*miguel(arroba)colineta.com