COLINETA. Gastronomía e literatura.

Fran Alonso
En “Persianas, pedramol e outros nervios” (1992)

Hai momentos terribles en que todo
é magma incandescente, leite por fóra,
e ti un volcán en erupción, amor.
Proxéctaste nunha cazola fervendo e
salfíresme con eses nervios feitos
que che medran na calor da cociña.
Hai momento arrepiantes en que eu
son can acirrado, verme entolecido,
preso en ti cos ollos en vinagre, amor.
Estoupo, berro, brinco, choro, mordo,
e volvo converter a cociña
nese inferno mesto que é o noso designio.

Miguel González Garcés
En Bailada dos Anxos (1961)

MAZÁ NA HERBA

Inanimada virxe no chan verde
afastado xa o tempo do seu corpo.
E cun tanisco noso revivesce
o doce aroma vivo, sabor vivo,
dourado canto na calada voz.

Margarita Ledo Andión

LICOR CAFÉ

Direito á vea chartreuse local saqueto de ruda boa
para as pestanas, saqueto de seoane e poexo, tris
de fiúncho, romeu ou nada, torrefacto con alcool de
queimar. Flipa esta modorra, á tardiña, para non dar
subido dende Ervedelo e hai cheiro mesto que devala alisado. Ben.
Á tardiña, língoa que se vai colocando, que se queda e o rebumbio cede.
Ao pasar a gorxa o ar aquécese e tempera os labres.
Que chupan no negro, Miau.

Bernardino Graña

En Profecía do mar (1966)

CANCIÓN PRA IR AO MAR DE PESCA

Pra que anden gordos todos os nenos
e polo Agosto haxa máis festas,
imos buscare xunto das illas
unha corvina,
unha faneca,
un abadexo,
unha morea.

Pra que en Galicia cheiren as fábricas
de salazón e mais de conserva,
imos ao mar con harpón ou liña
a pescar rincha,
congros e alcriques,
moita pescada,
unha balea.

Pra que as mulleres berren na praza
e haxa ruído polas tabernas,
traerei con nasa, rede ou fisga
luras e polbos,
muxos e nécoras,
meros e sargos,
sollas e vieiras.

Hei de pescare con xeito ou baca,
con bou ou cunha pobre gamela
unha centola,
xouba e sardiña,
un rodaballo,
unha doncela.

Imos ao axexo, imos ao escuro,
cando a ardentía ou a lúa chea,
e aseñaremos por estas rías
o lombrigante,
bonito duro,
moitos xurelos,

a palometa,
un ollomol,
unha zapata,
un peixe-sapo,
un fura-areas,
a robaliza,
a maragota,
o pinto, a raia
e toda a pesca.

Bernardino Graña

En Profecía do mar (1966)

O GATO DA TASCA MARIÑEIRA

Aquí non hai silencio porque hai homes
falan os homes falan
aquí non pasa o vento esa fantasma
os homes falan falan
e fórmase outro vento outro rebumbio
unha fantasma feita deste fume
este fumar sen tino estas palabras
e pasa un suave gato que é da casa.

Beben viño coñac
berran discuten contan chistes mascan
un pouco de xamón tal vez chourizo
o gato ulisca cheira mira agarda
vai á cociña ven ao mostrador quixera
un anaquiño de boa carne un chisco
de tenrura algún queixo unha migalla.

Aquí non hai vagadas nin roncallos
non se ven os cabezos nin as praias
o taberneiro bole saúda cobra serve fala
cambea mil pesetas chama á muller a berros
e contesta ao teléfono ás chamadas
e os homes berran moito cheos de ira
e rin e danse a man e nada pasa.

O gato calandiño ergue as orellas
ten maino tan suavísimo sen gana
cruza por entre as pernas entre as botas
altas botas de caucho contra as augas co seu rabo
arrequichado e duro e tan el calma
e aquí non hai silencio que hai vinte homes
e están ben lonxe os mares que arrebatan.

Se acaso o gato mira os ollos do home
guicha en suspenso escoita en paz agacha
unha orelliña aguda e indiferente
lambe teimudo e calmo unha das patas
e se acaso durmiña e abre un ollo
e ve que os homes beben fuman discuten moito non se cansan
de ensaladilla callos mexilóns anchoas
e viño e viño e viño tinto e branco en tantas tazas
e esgarran cospen entran saen empuxan brindan cantan
e a radio está acendida e óese música
e o gato pasa indemne comprendendo tan costume son os homes
no se espanta.

Antón Tovar
En Arredores (1962).

- ¡Ai!, San Martiño
- ¡Ai!, San Martiño,
que anduvo na borralla
i emporcou o fuciño-.
Na festa dos magostos
do San Martiño,
cando a castaña estoura
e cata o viño,
-baixou do monte bébedo-
o santo vén a Ourense,
de vagariño,
pra alcender a alegría
como un meniño.
-Anduvo na borralla
i emporcou o fuciño-.
¡Ai!, San Martiño;
anda collendo leña,
soprando lumes no camiño
de Montealegre
a Ceboliño.
¡Ai!, San Martiño,
que despois de xantar
pan e touciño
baixou do monte bébedo
como un mociño.
¡Ai!, San Martiño,
que anda a bicar as mozas
como un homiño.
¡Ai!, San Martiño,
¡ai!, que ten unha noiva
no Ribeiriño.
¡Ai!, San Martiño,
que se deitou con ela...
¡Ai!, San Martiño,
que anduvo na borralla
i emporcou o fuciño.
¡Ai!, San Martiño
no día dos magostos,
cando a castaña estoura
e canta o viño,
i o fume na paisaxe
é sempre a capa
do San Martiño.

Antón Tovar
En Arredores (1962).

Eiquí as retortas cepas,
coma maus enrugadas cara ó ceo,
por onde rube a saiva;
cepeiras tortas, cotovelos
velliños de vendimias, ano tras ano,
outono tras outono, segredo tras segredo.
I enriba o sol, as anduriñas ceibes
que agora emigran polo vento.
Eiquí istes vimbios apreixando
acios de un soño antergo
¡Ai!, meu amor, agora
cumpriuse o tempo.
Rube da terra
o vexetal anceio,
peta no cerne o zume sagro,
chama nos peitos,
chouta na folla
e brinca no ar.

Védeo,
xa vén agallopando
de cara ós nosos beizos,
fatal e xeneroso,
xurdindo irremediábel do mistéreo
como si fora amor,
ou anduriña fora, ou morte.

Védeo
pintando os acios,
roxos, amarelos.
A pel da uva
xa canta coma un melro.
Olládeo por Barbantes,
Esposende e Castrelo,
polas congostras pinas
de Ribadavia e Leiro.
Eí vén o viño novo,
agallopando ós nosos beizos.

Foxen as anduriñas, meu amor,
no tiovivo do tempo,
e vén o viño novo. O viño dos abades
e dos mozos, ¡o viños do Ribeiro...!
¡Ai, meu amor, agora
o corazón triste e baleiro
imos inzar de nubes e paxaros,
imos inzar de lus iste morcego
de corazón. Unha anduriña ha ser
na cunca, unha anduriña ós catro ventos...

Xosé María Álvarez Blázquez

En Canle Segredo (1954)

¿Cánto dera eu agora por un ácio
daqueles que collíamos a furto
das parras encostadas
nas roíñas de Dona Mariquita!

Ácios de uvas douradas, brancas, mouras,
ateigadas de zumes e lembranzas,
que unha man silandeira
-a man do tempo-
nos puña cada outono diante os ollos
abertos á cobiza. ¡Ai, Deus, quén dera!

Qué dera agora, niste van pechado,
onde morren os libros
un pouco a cada intre no meu peito,
un ácio... Ben sabedes: ¡unha pinga
de terra feita mel, de terra terra,
nos beizos apertados dun neniño!

E tornar a sentir a leda anguria
aquila que nos daba, cando a noite
viña pousando amodo,
con fuxidías sombras de paxaros,
nas roíñas de Dona Mariquita.

(Isto estóu a querer, mentres cavilo
nun cativo que durme
xa pra sempre perdido no meu peito.)

¡Cánto dera eu agora por un ácio
que me levase cara o tempo morto!.

Luis Pimentel
En Sombra do aire na herba (1959)

Tac, tac, tac
cuchara de pau
cunca de madeira
o meu neno
está na lareira.

Tin, tin, tin
cuchara de prata
cunca do pazo
o meu neno
está no regazo.

Ton, ton, ton
cuchara de ouro
cunca de cristal
o meu neno
é príncipe real.

Luis Amado Carballo

(En O Galo. 1928)

No serán agoniante
-bandadas de ceibes pombas-
van alalás pol-o ceo
en procesión rumorosa.
O día ferido
sangra en col da ría
un roxo sospiro.
Na fogueira dos magostos
queimárase un auturuxo
que se caíra das nubens
abafado pol-o fumo.
Outono frieiro.
Ollos amarelos
que choran no vento.
Saloucan lentas campanas
baixo o ceo neboento
cantando o dor da paisaxe,
o planto do sol funéreo.
Lembranzas dos mortos
sementan na terra
coroas de ouro.
Ou ourizos arregañan
os dentes cor de caoba,
nas puas dos seus cabelos
reverdece unha luz nova.
A noite marmórea
tende as suas azas
de tebras bafosas.

Luis Amado Carballo

(En Proel. 1927)

Chove fora. Nas pozas
aboya a luz do gas.
Na lameira da rua
entérrase un cantar.

Mariñeiros de Amberes,
de Cork e Rotterdam...
O acordeón borracho
fala inglés, alemán...

Na folla do coitelo
fuxe a luz cal no mar.

En OS EIDOS (1955)
Uxío Novoneyra

Eí vein os cordeiros fiar os cordallos!
Acabáronse os traballos.
Viñeros as neves. Veo a chuvia i o vento
pra quen non pode estar drento.

Eu no meu
cada un no seu
teña pan teña leña
teña erba pros bois
e despois
veña o que veña:
É o prego
do labrego.

Cebalos cochos matalos
salalos i afumalos.
Ir derretendo na grasa...
Ir achegando na brasa...
Sempre hai que facer na casa.

En QUEIXUMES DOS PINOS
Eduardo Pondal (1886)

Ouh, mozos, que camiñantes
por ese camiño ides,
vinde abrigarvos un pouco,
se é que mollados vindes.
Teño bo viño e rosquillas
de Cereo e Rececinde
teño unha perfia de a neto,
máis comprida non a viches;
tomá, probádemo un pouco,
e logo sen pagar ide.

- O viño é bo certamente,
mais mellor é quen o mide;
que é tan doce e tan garrida
coma as rosas de Frexilde.

Xoán Manuel Pintos
En A GAITA GALLEGA (1853)

Levantan os ollos muitos
para as estrelas do ceo,
non se fartan de mirare
as luces do firmamento,
quedando coa boca aberta
sin saber que fixo aquelo;
e tornando a vista ao chan
ja de todo se esquenceron
sin cuidar que cada herba
volve tolo ao máis discreto:
cantan a cousas do alto,
cantan a cousas de lexos,
cantan a cousas buxáns,
cantan a cousas sin prezo,
cantan a mil toleiradas
que ja non acordan tempo,
e cuidan que é faramalla
o que temos de nós preto.
Por eso me dou a gana
de abrochar nestes versos
cuns bichiños mui pequenos
que, pola area espargidos,
miran muitos con desprezo.
É de ver alá en Cambados,
enfrente á terra do Meco,
cando devala a marea
tanto chan que queda en seco,
que si fora terra a millo
había pan para o inferno,
pois naquel longo areal
que vai por junto a Castrelo
vense as gentes formigando
cando o mar vai baixo e quedo
que parecen as formigas
que saen dun formigueiro.
Non acode tanta nunca
por oír a un misioneiro
e si tanta se ajuntara
para as cousas doutro geito
non habría as caldeiradas
que decote se están vendo.
Alí pois naquel Sarrido,
cando a luna vai nacendo
ou como a roda dun carro
amostra o seu rostro cheo,
se ajuntan de muitas partes
homes, mulleres e nenos:
todos van esfarrapados,
non van ricos nin van cregos.
Alí van do Grove e Curro,
de Dorrón e Sobradelo,
e de Armenteira e de Nantes,
Santa Cristina e Loenzo,
van de Meis e de Baión,
Santo Tomé, San Lourenzo,
van de Bamio, van de Cea,
de Ouviña e de Tremoedo,
van os do Monte da Escusa,
e mais aínda de máis lexos,
van de Caldas e de Cuntis,
Vilagarcía e Sangenxo.
Cada un por súa banda,
en bandadas cal romeiros,
vense acodir ó areal
pola mañanciña cedo:
uns con panos ou con foles,
outros con cestas ou cestos.
Van agiña, corre, corre,
van buscar e van baldeiros.
Alí se ajunta un gentío
de lugares tan diversos
que tropezan uns con outros
e jamais se conoceron.
Comenzan a fochicare
cuns pausiños ou cos dedos
alí pola area adiante,
ou con ósos ou con ferros,
e sacan muitas manadas
de birbirichiños frescos:
van enchendo os seus gabidos
sin liortas e sin berros,
pois todos teñen alí
sin disputa igual direito.
Ninguén se azaña inda que vexa
que se colle máis ou menos,
nin dice naide “esto é meu”
mentres que n’o ten no cesto.
Hai fartura para todos,
inda que se ajunten mil centos.
E naquel chan tod’os probes
tornan ó estado primeiro.
Da colleita arrematada,
ajúntanse os compañeiros,
dinlle adiós ao areal
e dan gracias ao do ceo,
dicíndolle cada un
do máis íntimo peito
palabras mui acelmosas
así pouco máis ou menos:
”Bendito seas, Señor,
que sin traballo e sin tempo
na area decote botas
para os probes alimento.
Dásnolo ja dispostiño,
substancioso e criadeiro,
e para que non o furten
sirve ós ricos de veneno.
Bendito sea, Señor,
por sempre e resempre eterno.
Cada corazón dun probe
será sempre o voso tempro”.
E logo dinlle ás areas
así pouco máis ou menos:
”Adiós areas queridas,
da nosa fame remedio:
criade os birbirichiños
por millares de milleiros;
nós viremos cubizosos
inda que de longe a collelos,
que cando é mui negra a fame
o camiño non pón medo.
Virán os nosos filliños,
e tamén os nosos netos,
virán a pisar os probes
as areas de Castrelo”.
Nesto as gentes se cargan,
cada un co seu peso,
todas se poñen pingando,
mais van con semblante ledo.
Non faltan nas compañías
quen asopre algún punteiro,
algunha frauta ou ben chifre
ou algún outro estrumento,
as mulleres que, cantando
e castañolas mecendo,
se espotrican coas ferreñas,
repinican o pandeiro.
Comezan as alegrías
daquela seifa a desexo
e saen do areal
por un cento de carreiros.
Van por aqueles camiños
mil foliadas facendo,
paran cos birbirichiños
nunha congostra ou penedo,
nunha aldea, ben nun campo,
ben ó pé dalgún outeiro.
Alí botan mil cantigas
e rematan os seus versos
cunha chea de aturutos
que abouxan ó mesmo ceo.
Cantando todos a unha,
ja brincando e tamén quedos,
docemente van dicindo
ó son dos seus estrumentos:
”Alegrádevos miniñas,
mozos, rapaces e vellos,
que hoje cos birbirichiños
as saudades son menos.
Nunca se perda a memoria
das areas de Castrelo
e que alá vaian os probes
polo camiño direito:
deijaremos sinalado
que non vaian por rodeos
e destas cunchiñas brancas
queden os camiños cheos.
Nós, con este ben de Dios,
vivimos anos a centos,
criamos fillos a pote,
sans como buxos e cedro.
As comidas dos señores,
cheas de especies e cheiros
que se escachoan no lume,
que lles fagan bo proveito;
pois si viven regalados,
ben llelo paga o pelexo
e rúan á súa conta
boticarios, curandeiros.
Alegrádevos miniñas
mozos, rapaces e vellos,
que hoje cos birbirichiños
as saudades son menos”.
E logo aséntanse un pouco
por ver de tomar alento
e comenzan a escochare
os birbirichiñós frescos.
Relóucase de mirare
O bulir daqueles dedos
que, cun en cada man
e cruzándoos polos tetos,
tris... salta o cacho de arriba
o de abaixo queda cheo.
Desta maneira os escochan,
máis despois é ver comelos:
a cubiza con que sorben
o que os cachos teñen dentro,
como chuchan as cunchiñas
e dimpois lamben os dedos.
Si, por fertuna, hai dous cartos
para sacar uns dous netos
e leva algún na falchoca
un anaco dun cortezo
máis de millenta debullan,
sábenlle mellor que queixo.
Van tirando, pouco a pouco,
cada cal para o seu eido;
Recordando os seus filliños,
que xa estarán no quinteiro.
Inda a nai non pon o pé
por adentro do portelo,
ja chegan os seus miniños
”a min, a min berberecho”;
Cisca uns poucos pola eira,
os rapaces van collelos
de gatiñas, uns cos outros,
levantándose e caendo.
Dimpois tódolos da casa,
arredor do fol ou cesto,
non se afartan de gandire
os birbirichiños frescos.
¿Nos vistes algunha vez
polo vran un niño feito
cos paxariños deitados
todos en roda por dentro
como se estrican e chían
con sonidos mui pieiros
cando vén voando a nai
coa bicada no piteiro?
Pois así, co mesmo afán,
dando gritos, dando berros,
os fillos dos probes brincan
de alegría e de contento,
e saen en coiro afora
cando ven os pais de lexos
que traen os birbirichiños
das areas de Castrelo.
Agora os homes de chola,
sin forzar o entendimento,
sabrán por qué ós de Cambados
chaman os birbiricheiros.
Mais non me dirán a min,
e aposto o que non teño,
cómo dos birbirichiños
se repoñen os viveiros,
pois tantos e tantos sacan,
tan decote e tan arreo,
que si sacaran areas,
no’había areal en Castrelo.
Sólo o que leva por conta
as voltas do univeso,
o que de nada se olvida
e sempre está co ollo aberto,
podrá si quer explicalo
e darnos conocimento,
que os homes, por mui leídos...
desengañarse, é o vento.

A GAITA GALLEGA (1853)
Xoán Manuel Pintos

Foliada 5ª (fragmento)

Foi sempre noite para os probes sólo,
que pan mui negro sin area de sal
botan nun caldo ben escoado e grolo,
sudando o comen sin facerlles mal.

Inda que é muito, pensan as almas duras
que na miseria ceban a codicia,
sin medo a Dios ajuntan brancas suras
para mercar as penas da justicia.

¡Cantos na terra botan o seu millo
para pagar á espiga cada gran!
¡Cantos en coiro miran o seu fillo
que come a fame con prestado pan!

A GAITA GALLEGA (1853)
Xoán Manuel Pintos

Foliada 3ª (fragmento) (falan os cans da vila)

Comemos muitas comidas,
cheas de muitas misturas
e inda que temos calenturas
con gusto as pasamos nós.
Non temos que buscar herbas
porque médicos nos curan
e señores nos procuran
deitándonos en colchós.

As señoras, miñas joias,
nos miman, dannos de bicos
e nomes mui chichiricos
nos poñen elas tamén.
Durmimos no seu regazo,
por premio de lealtade
velando ó pé da mitade
cando o coime a velas vén.

Azucarillos, bizcoitos
nos dan do seu azafate
e sopas en chicolate
molladas pola mañán.
”Cupido, Cupido, toma”
nos din con gran donosura
e facémoslles misura
lambéndolles a branca man.

A GAITA GALLEGA (1853)
Xoán Manuel Pintos

Foliada 2ª (fragmento)

Traballa un home e se mata
por manter catrocentos,
e lle fan pagar ben caro
inda máis por ir mantelo.
Si vai á vila con ovos
o disgraciado labrego
fanlle pagar á chegada
os mesmos que han de comelos,
e si non ten os chaviños
dinlle que vaia a facelos,
de maneira que alí choven
cartos e chavos a eito.
Por toxos ou herba ou palla,
por vasoiras ou codesos,
por garabullos, cañotas,
por gestas, canas ou fentos,
por queiroas ou carrascos,
capós ou feixes pequenos
de leña ou sean billardos,
pois teñen nomes diversos,
por arjós, follato ou poma,
por estrume para o esterco,
por manteiga, por galiñas,
por fariña, por farelos,
ou relón ou ben salvado
por trigo, millo e centeo,
por castañas e verdura,
por patacas e pexegos,
por ameixas e por figos,
por bruños, mazás e peros,
por noces, allos, cebolas,
níxaros, piñas e nésperos,
por limóns ou por laranjas
do po e doces o mesmo,
por calacús e cabazas,
por tomates e pimentos,
por culleres, mazarocas,
por liño, estopa e tomentos,
por abanos e carozas,
e por landres para os cerdos...
Ja me canso. So lles falta
que lles tarifen o alento.
Inda máis si un leva o carro,
máis que nel leve un enfermo.
Fanlle pagar por pasar
¡si non llo cían un leño!
E por canado de viño
que corre a oito no tempo
fanlle pagar outros oito
ós labregos por direitos.
Inda ben no’está un tallón
con fabas, nabos ou grelos
ja ferven polo corral
os alarbes dos apremios.

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

¡Este par de capós
da bisbarra vilalbesa!
¡Nunca ollei outros tan bos
en toda a terra luguesa!.

Cébanse moi ben cebados.
Hai que matalos despois.
¡Cando se ven desplumados
teñen un peso de bois!

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

Eran ranchos de boa lei.
Foron medrando, medrando.
¡Moito me escravicei
pra os poder ir ceibando!

Agora xa están cebados.
Hai que pensar en matar
porque xa van rematados
os nabos pra os engrosar.

¡Teremos mañá os roxós
e haberá festa na casa!
¡Hai que cortar os xamós
e ir roxando na grasa!

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

Arden as costas coa fogaxe
pra sementalos.
As maos degrezan coa friaxe
pra apañalos.
Este os nabos son
folla verde, finos grelos;
os carolos no terrón
azúes, brancos, marelos.

Mantense a xente con grelos,
coas follas críase o gando.
Os carolos -¡hai que velos!-
os porcos que están criando.

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

O pan centeo é un tesouro:
semella a terra que o deu.
¡É como a terra de mouro
porque na terra naceu...!

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

Este é o trigo candeal:
dereito, lanzal.
É como o ouro: douradiño.
¡Que ledicia terá o muíño
ó muiñar!
Haino que amasar,
tendelo
e cocelo.
Despois de o enfornar,
¡Deus, a este pan, ha de baixar!

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

A esfenda e a demouca é en Febreiro.
Bótanse as patacas en Marzo raioleiro
e seméntase tamén trigo marceiro.

Bótase o millo da xente por Abril
cando o cuco saíu do seu cubil,
e Maio longo estará sachado il.

Polos días grandes do San Xoan
cóllese a nabiña, o lume novo fan;
mércanse as fouciñas para segar o pan.

No mes da Sega o sol pica moi duro,
ó segar o pan, o trigo está maduro;
mes de moito traballar e moito apuro.

Estamos no Agosto: a malla e a gadaña
que quere pouca forza e moita maña;
hai que botar os nabos, se barbaña.

O de Setembro é o mes de San Miguel:
apaña patacas, non hai mes como el;
é tempo de ver se os trobos teñen mel.

No Outono hai que ir ó San Froilán:
mozos, homes, vellos, nenos, todos van
e voltan de presa para outonar o pan.

No San Martiño ollo porcos cebados,
os magostos, os capós arrombados
e abrir regos en lameiros e prados.

O tempo de Nadal é frío e ventureiro.
Noiteboa. ¡Se hai leña no unlleiro
chegarán os Reises a entrada de Xaneiro!

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

Hei de ir á Virxe do Monte
de romeiro, a auga e pan.
Augiña fresca, de fonte
e un bo caxigo na man.

(Fragmento)
De Manuel Curros Enríquez
(En Aires da Miña Terra. 1880)

Mais xa de Bras na cociña
roxe o rixón na sartén,
ferven a cachón os potes
e cheira a aurego e prixel.

Preparada no sobrado
unha mesa de oito pes,
con catro mantés cuberta
porque non chega un manté,

fumegan enriba dela
tres barcales, todos tres
de chourizos cugulados,
lacón e vaca, a escoller.

Panochas por onde queira
de pan albeiro se ven,
bicas de centeo e millo
pra gusto de quen quixer;

e nun curruncho, con netos
alá por corenta e seis,
toupa de chea unha cántara
de purrela como a mel.

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 728 a 731

Deu máis de millenta
de balde e sen prezo
pasteles de a carto
a nenas e nenos.

De peixes frixidos
pan trigo e torreznos,
biscoitos e viño
e cousas de cerdo,

había fartura,
nada por diñeiro;
comían, bebían
os homes famelgos.

Xesús! Que lambaces,
lambóns, lambaceiros,
lambuzas, larpóns,
larfóns e famentos!

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 667 a 696

Era un raparigo,
vasallo (e galego)
do conde, e que estaba
servindo no eido.

Dixo que os confites
se daban por cestos
e que as rosquilliñas
se daban a centos;

os biscoitos largos,
brancos e amarelos;
se daban por feixes
e monllos enteiros;

dos ovos fiados
con muitos nobelos
andaban por ducias
seus pratos ben cheos;

uns bolos tan grandes
como un pan de mesto,
que eran de fariña
de trigo escolleito,

con leite amasados
sen ningún formento,
con ovos mexidos,
por sal, zucre preto.

Estes ditos bolos
que eran amarelos
andaban en torno
en rebandas feitos;

nuns baldes mui anchos
inda que mui lixeiros,
que eran de cortiza,
embreados drento

estaban uns xarros
olas ou pucheiros,
garrafas ou sellas,
frascos ou botexos,

picheles ou cántaros,
non sei cales delos;
só sei que eran todos,
pouco máis ou menos,

de vidro ou de prata
e que estaban cheos
de ágoas con zucre
e mais outros cheiros.

Daquelas bebían
todos os trescentos,
a barba regada,
netos e mais netos.

Dos viños que daban
e que eran diversos,
eu entendo pouco,
así, non falemos.

Dixo aquel rapaz
que non eran menos
o viño que a ágoa
-que era máis eu creo.

Mais se o viño quente
todos non beberon,
con mel e manteiga
foi frío o refresco,

inda que tomaron
mui quente e fervendo
muito chicolate
con sopas no medio.

E tamén estaban
os bufetes cheos
de lenguas, chourizos,
perniles, codelos,

de lacós, cachuchas,
fociños de cerdo
nuns patos mui anchos
e todo friento;

e mais muitas tartas,
que seica as fixeron
as monxas (andaban
abondo por certo);

pantrigos e roscas,
ripotes e queixos
a dálles cun pau
rodaban no eido.

Por fin, xa me canso
e mais non me lembro
de tanta merenda
de tanto festexo.

Maruxa das Rulas,
ti que tes máis peito,
cóntanos embora
aquelo que deixo.

MARUXA

-Deixache o millore,
Minguiña do Rego,
daqueles bocados
que houbo no refresco.

Con estes olliños
vin que o pasteleiro
meu dono fixera
mil cousas de prezo,

por orden que tiña
do Conde pequeno
-ou seica do frade
que ten seu goberno.

Tantas donosuras
e modos diversos
fixo de pasteles
que todos dixeron

na casa do Conde
que nen tan ben feitos
nen tantos os viran
xamais nalgún tempo.

Un só pastelón
tiña de rodeo
máis que tén as rodas
dun carro sen eixo.

Mais xa que pasou
todo aquel refresco
e que xa Minguiña
o contou extenso,

vamos adiante
deixémonos desto
pois aínda falta
algo do festexo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 378 a 379

-Non chores, meniño,
non chores, sé quedo,
enxúgate as bágoas
cun trago e un cortezo.

Máis val, choracricas,
beber neste tempo
a barba regada
que chorar a regos.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 367 a 369

Xa sabemos todos
meniñas e nenos,
que cando hai finado,
hai choros, lamentos,

tamén hai pan trigo,
tamén hai carneiro;
se hai misa de enfuntos
hai ola no eido.

Por iso se dixo
que con pan son menos
os choros e dores
nos lutos e enterros.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 326 a 329

Todos cantos frades
íban no enterro
levaban alforxas
de lan ou de lenzo;

dizque alí botaran
viño, pan e queixo,
e mais empanadas,
e mais uns torreznos.

Eu ben vin as botas,
afellas, eu creo,
nen íban buxáns,
nen cheas de vento.

Tamén as alforzas
íban pro extremo,
mui ben ateigadas,
de ósos non creo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 165 a 167

Déronlles uns caldiños
mui quentes de presto
-tamén matan caldos
cando quere Deos.

Deulle un gran salouco
fixo un gran bostezo
cando unha fechiña
chegou ao gorxeiro

O mon Dieu, mon Dieu!
falou por extremo,
quedouse en mon dieu!
morto sen remedio.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 112 a 128

Na praza si que houbo
de novo e de certo,
muito no verán
abondo de fresco:

Pixotas e congros,
muxes e corbelos,
melgachos e melgas,
pintos e xorelos,

panchoces e xardas,
polbos e badexos,
buraces e sollas,
escachos e reos,

robalos e raias,
curuxos e meros,
cabalas e barbos,
e mais bucareos,

de tranchos mui poucos,
rodaballos menos,
lenguados a pote
airoas sen termo.

Catro mans a branca
íban os xorelos,
de tres as xouviñas
antronte; que prezo!

Muitos caramuxos,
mexillós, cranguexos,
camarós, pecebres
ameixas a centos.

TOMASA

- Mais non vos cansedes,
Andrea, por Deos,
- Dixo; e axudoulle
Tomasa do Outeiro-

O ano foi farto,
o maíz, eu creo,
que encherá os canastros
tanto que o centeo,

O millo meúdo
e os feixóns pretos
e mais o paínzo
encherán os cestos.

Inda que o liño tivo
muito gordo, é certo,
non coubo nos lagos
o liño colleito.

Das coles, das verzas,
dos allos, dos beldros,
e mais as cebolas
foi ano mui cheo;

se ollais os nabales,
dirés que no inverno,
habrá muitos nabos,
razibas e grelos;

as viñas prometen,
xa estamos sen medo,
que habrá nas vendimias
gran falta de cestos;

na vila traballan
tantos toneleiros,
que abouxan as rúas
con tanto golpeo:

toneles e pipas
de novo fan presto,
e alimpian, remendan
os pipotes vellos.

Do viño a colleita
será sen exempro,
e seica ao chaviño
pasará o neto.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 77 a 84

Só catro mulleres
falaron dereito;
direi os seus nomes,
son de Carballedo:

Andrea da Chouza,
a neta do cego,
vendira laitugas,
comprara cangrexos.

Un feixe de toxos
Tomasa do Outeiro
vendira na vila,
comprara xorelos.

Catuxa do Mato
landres e coellos
vendira, comprara
sal e mais pan fresco.

Comprara xoubiñas
Mariña a do Cego,
na praza vendira
xestas e codesos.

As outras que calo
alá ao seu xeito
na praza ou mercado
vendiran, eu creo

xa leite, xa herba,
xa figos, pexegos,
vasoiras, ou bruños,
xa peras, xa peros;

compraran á volta
xa olas, xa petos,
xa berberichiños,
xa peites, xa espellos.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.

Publicado en 1751

Coplas 48 a 54

Sentáronse todos
no campiño seco,
ollando ás de veces
á Vila en dereito.

Alí merendaron
grandes e pequenos
xuntaron merendas,
e todos comeron.

Tampouco faltou
para o cumprimento
pantrigo da vila,
viño do Ribeiro.

A min que os ollaba,
e estaba mui preto,
por farme mercede
todos me dixeron:

- Ai Marcos! Compadre,
tomai un cortezo,
e botaille dous tragos,
que abondo aquí temos!

Non fun porfiado,
que estaba sedento,
comín e bebín
bastante por certo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 26 a 32

Na vila é costume
dempois que a coñezco
que os sábados todos
do ano e arreo,
se faga un mercado
mercando e vendendo
mil cousas do uso
con muito comerzo
de olas, de potes,
de asados, pucheiros,
de pratos, cazolas,
picheles e petos,
angazos e rodros,
rebolos e eixos,
de rocas, de fusos,
de trouzos, sarelos,
de polas e polos,
de lebres, coellos,
de pitas e ovos
(de veces son frescos)
marrás, bacuriños,
años e carneiros,
capós e cabirtos,
e todo a bon prezo;
pantrigos, petadas,
ripotes e queixos,
mel e manteiguiñas
e fruitas do tempo.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

Frei Martín Sarmiento.
Publicado en 1751

Coplas 19 a 25

Alí as meniñas
as mozas, os nenos,
as vellas, os mozos
os homes, os vellos,

que veñan, que volten,
á vila, ao eido,
almorzan, merendan
-e failles proveito-

frangullas de pan,
migallas de queixo,
castañas mamotas
ou fruita do tempo.

se compran na vila
por pouco diñeiro
ameixas e ostras,
centolas, cangrexos,

E mais caramuxos,
que compran por centos,
ou beberechiños
que tén pouco prezo.

Alí os escochan
con mans ou con ferros,
os chuchan ou comen
con muito sosego,

por iso aquel chan
está sempre cheo
de cachos mariños
estando tan lexos.

+ Coplas 19 a 25
+ Coplas 26 a 32
+ Coplas 48 a 54
+ Coplas 77 a 84
+ Coplas 112 a 128
+ Coplas 165 a 167
+ Coplas 326 a 239
+ Coplas 367 a 369
+ Coplas 378 a 379
+ Coplas 667 a 696
+ Coplas 728 a 731

FAME

Celso Emilio Ferreiro
(De Longa Noite de Pedra, 1962)

Eran dúas velliñas e un neno.
Tódolos días chegaban con andar canso,
pouco a pouco, sorteando os escombros
das casas derrubadas. Silenciosamente,
nun curruncho da rúa, alí onde nós estábamos
xantando, esperaban caladas, concentradas,
isoladas, coma frores murchas. O neno falaba
cos soldados. Os rancheiros arrastraban até a porta
as perolas renegridas e grasentas
e púñanse a repartir a bazofia que sobrara
do xantar. As velliñas e o neno ateigaban as
súas tarteiras e após marchaban, como viñeran,
con andar canso, pouco a pouco, coma tres cousas
negras que se esvaían na estrana paisaxe
tragadas pola boca negra do refuxio antiaéreo.

LOUVANZA DOS QUEIXOS DE SAN SIMÓN

MANUEL MARÍA
(En Terra Cha, 1954)

Os queixos de San Simón
co ar da serra curados:
¡viron correr os regatos
e mais o verde dos prados!

Os queixos de San Simón
sentiron tremar orballos
e escoitaron os murmurios
dos ventos polos carballos.

Os queixos de San Simón
aínda son feitos a mao,
¡sentiron frío de Inverno
e sudaron polo Vrao...!

Os queixos de San Simón
son a cousa máis sinxela,
¡teñen feitura de pico
e saben a pastorela...!

CANTARES GALLEGOS (1911) (fragmentos)

Manuel Leiras Pulpeiro

Ou non han de dar leite as cabras,
ou non ha de ter fío o fouciño,
ou hoxe o galo do Coto
hase comer nos Muíños

...

Cereixa que en pola baixa,
e ó pé dun camiño esteña,
non se ve nunca en ningures
que tarden moito en comela.

...

Daime onde ó mar unha cova,
daime minchiñas e lapas,
e douvos todo, todiño
canto se dá na Montaña.

...

Non hai como as noites de inverno,
no escano tras da caeira,
habendo porco, e mais viño,
e un compadre para a palleta.

...

Non se cómo hei de manter
este meu cagarrosiño,
as papas non se lle chegan
e ó caldo il tórcelle o bico.

Etiquetas: leiras, pulpeiro

DIANTE DUNHA CUNCA DE VIÑO ESPADEIRO
De Ramón Cabanillas
(Da terra asoballada, 1917)

¡O espadeiro! ¡Acios mouros, cepas tortas,
follas verdes, douradas e vermellas,
gala nas terras vivas de Castrelo
nos Castelos de Oubiña e nas areas
de Tragove e Sisán, do mar de Arousa
e o Umia cristalino nas ribeiras!
¡O espadeiro amante! ¡O viño doce!
¡Alegría de mallas e espadelas,
compañeiro das bolas de pan quente
e as castañas asadas na lareira!
¡O espadeiro! ¡O resolio que louvaron
en namorantes páxinas sinxelas
os antigos abades do mosteiro
de Xan Daval, na vila cambadesa,
aqueles priores leigos e fidalgos,
mestres na vida, na virtú e na ciencia,
que sabian -¡ouh tempos esquencidos!-
cantala misa, escorrentalas meigas,
acoller e amparar orfos e pobres,
rir coas rapazas, consellalas vellas,
darlle leito e xantar ós peregrinos,
pechar por foro as portas da súa igrexa
á xusticia do Rei, cobralos dezmos
e dispoñer vendimas e trasegas!
¡O espadeiro morno! ¡O roxo viño,
sangue do corazón da nosa terra,
que arrecende a mazás e a rosas bravas,
quence os peitos e as almas alumea,
e sabe a bicos de mociña nova,
aldeana e triqueira!
¡Como canta ó caír nas brancas cuncas
desde as pintadas e bicudas xerras!
¡Como latexa e brilla ó coroalas!
¡E como loce e ri cando as adreza,
asemellando fíos de rubises,
cun rosario de escumas sanguiñentas!
Cando nas mornas tardes de romaxe
vai na alombada pipa taberneira
ó souto que se estende ó pé da ermida
onde as campanas repinican ledas;
Onde axordan os fogos de tres tronos
e ó son da gaita a moceda tolea,
é a alma do galán verba maina;
de labradora e viril maxeza,
que o mesmo se derrete coas rapazas
que arma sin máis nin máis unha quimeira;
solta un “¡Ei, carballeira!” erquendo a moca
e facéndose atrás, e... ¡adiola festas!
Cando o xeado inverno alonga as noites
e en santa paz, ó pé do lar, se axeitan
mozos o vellos, desbullando o millo,
dándolle ó fuso ou restelando teas,
o espadeiro é o espirito do petrucio
de garimosa fala churrusqueira,
de mans de prata e lombo acorcobado,
queixo tembrón e neve nas guedellas,
que chiscando os olliños contra os mozos,
pondo ás rapazas cores nas meixelas,
sabe contar os divertidos feitos
e as antigas historias que comenzan:
”Unha vez, unha nena e mais un frade...”
”Tiña, naquel entón, un paxe a reina...”
¡Espadeiro! ¡Espadeiro! ¡Ledo viño
das noites mozas! Claridá de estrelas.
O aturuxo zoando nas quebradas...
Mozos... Pandeiros... Un amor que empeza...
Aromas das carqueixas e do trevo...
De man en man, a bota carreteira...
Unha cantiga ó pé dunha ventana...
¡Detrás dos vidros, Ela!
¡Ouh, espadeiro amante! ¡Ouh, roxo e quente
sangue do corazón da nosa terra!
¡Acende os corazóns dos apoucados!
¡prende lume nas almas, viño celta! !

Etiquetas: espadeiro, cabanillas

De Ramón Otero Pedrayo

Groria do porco, frol da invernía,
sona da casa, lapa de carne
Xamón.
Densidá ilustre da cena sabia,
gracia e potencia, rosa do pote,
Xamón.
Coallo dos froitos todos da terra,
labio fresqueiro, mantenza antiga,
Xamón
Febra xugosa, rica canteira onde
se curtan limpos poliedros
Xamón.
Benedictina fartura ilustre de Oseira e
Samos, coartel famoso,
Xamón.
Rei da lareira, carne petrucia, da Raza
esgrevia gardas o zume,
Xamón.
De rica alquímia Summa suprema,
Fariña, poma. Landra, castaña.)
Xamón,
Sal do fumeiro, na noite negra
do viño en xerra irmán doado,
Xamón
Pai das artritis, das esclerosis .
fildalgas doenzas do pazo antergo,
Xamón.
Tentación dura pra o anacoreta,
coor de meixela, carne de lume,
Xamón.
Do chan galego tes a dozura
se a meias coces con fachas secas,
Xamón
Sono adoecido do triste abstemio
farto de berzas, todo augachirle,
Xamón,
Pra tí frolecen os soutos vellos,
medran as hortas, madura o nabo,
Xamón.
Para gabarte cantóu Homero,
brilas no hexámetro, manxar heroico
Xamón
Liturxias vellas impós ós fieis
aristocrática, feudal mantenza,
Xamón
Coma o pescado roxo e sabroso
amoleciches ó funcionario,
Xamón
Do norte xiado veu pra buscarte
o loiro suevo fillo da guerra,
Xamón.
Da xente aria vella mantenza,
na túa presencia trema o Semita,
Xamón.
Triste xudeu farto de ovella
morre de envexa pola túa groria,
Xamón.
Criado con calma, mimo, coidado,
da esencia do agro síntesis rara,
Xamón.
Mentras o fígado come o escolante,
ríllate ancioso o forte abade,
Xamón
Tes en Caldelas forte crianza
na neve xiada das cumes outas,
Xamón.
Dacón por ti goza de sona
de ser Porcópolis, Chicago noso,
Xamón.
Papa das carnes, cardealicio,
archimandrita da limpa mesa,
Xamón.
Homildemente a tí chegamosos
pelingrinos, fartos de légoas,
Xamón.
E no teu gosto fresco e potente
teñen consolo as nosas fames,
Xamón.
¡Rei da mantenza, sol do fumeiro,
que sempre agardes nosa chegada
Xamón.

Etiquetas: xamón, otero, pedraio

Rosalía de Castro (De “Follas novas”)

“Alá enriba da montaña,
sai fume das chamineas...
Valor, meu corpiño vello.
Levaime aló miñas pernas.
Paseniño, paseniño,
aquí para, alí te sentas,
irás chegando Xuana,
a donde as casas fomegan.
¡Dios diantes, a virxe te valla!
Que hoxe, seica... seica... seica...
has de comer sete cuncas
de bon caldo, coa da cea
e mais compango de porco
ou de sardiñas salpresas
que os montañeses son homes
que cando dan, dan de veras.
Dempois quentaraste a un lume
grande como unha fogueira,
e cando xa estés ben quente
¡A dormir... e que amañeza!”
I a vella vai, sube, sube
a costa do mar de ovellas
cun ollo posto no chan
i outro onda as casas fomegan.

Mentras tanto o sol da tarde
tras dos pinares se deita,
i aluma con tristes raios
as sombrizas arboredas.
Dos Anxos o val hermoso,
sabán de verdor ostenta
alá no fondo tranquilo
que soaves brisas ourean.
Aquí fonte, alí regato,
a iauga brila entre as herbas,
color de ouro, que o postreiro
raio de sol fire nelas.
Quieta, docísima calma
arriba i en baixo reina;
a noite ven silenciosa,
maina, pero sin estrelas.
Nin siquera unha relumbra
no firmamento, que espesa
brétema tamén se corre
polas llanuras etéreas.
Comenza a orballar, escuro
todo arredor, a penas
se acerta o que o máis coñozca,
con camiño nin carreira.
Mas non importa por eso,
que o que é valente é de veras.
I a vella vai, sube, sube,
a costa do mar de ovellas.
Cun ollo posto no chan
i outro onde as casas fomegan,
que alí relumbra unha luz,
e vai direitiña a ela
marmurando “-Arriba, Xuana,
que ou me engaño ou terás festa.”

A esperiencia insina a todos,
e ten a vella esperiencia,
por eso non pensa mal,
pensando que arriba hai festa.

Un carballo arde no lume,
i arredor do lar se sentan
rapazas de alegres ollos,
avós de brancas gadellas,
vellas que indan rompen mangas
e tocan as castañetas;
os afillados que a dona
i o dono ten pola aldea,
i os amigos i os cuñados,
os curmáns i a parentela
toda xunta, e mailo crego
i o zuruxano das bestas.
Un cego coa súa zanfona
en compaña doutra cega,
que, si ben lle dá ó pandeiro,
fai falar as castañetas;
un manco, un coxo, unha tola
i outros pobres, que se sentan
nun tallo para dez posto
nun curruncho da lareira,
e abofellas máis non caben
inda que algún máis vir quixera.
Foron chegando, chegando,
mais de nove ulindo a festa,
i a ningún botou da porta
a rica da montañesa;
que hai para todos, o día
que alí cocen, carne fresca
por arrobas, e se fan
Pppas de arroz en caldeiras.
Matouse un carneiro, grande
como un boi, e unha tenreira
como unha vaca, e gordiña
como unha cocha pequena.
Hai viño a Dios dar, un viño
do Ribeiro, que é canela;
e para a xente de menos
haino tamén do da terra,
un pouco agriño, mais fresco
e saboroso como fresas.
Coceuse unha gran fornada
de millo branco que albea,
con mixtura de centeo
i unha pouca de manteiga.
Parece biscoito a broa,
iun non se ve farto dela,
que inda é miuto máis sabrosa
que os moletes que en tres cestas,
escollidos, de Santiago
trouxeron as panadeiras.
En fin, a comida roda
polos pés, i o viño alegra
as xentes tanto, que rabia
de envidia a negra tristeza.
Os pobres que alí viñeron
i atoparon lume e mesa,
contan contos que dan risa,
así ás mozas coma ás vellas;
uns en verso, outros en prosa,
pois falan en todas lengoas,
i apostan entre eles todos
a quen fai copras máis feitas.
Ma-l-o da zanfona gana,
que lle apunta a compañeira,
e axúdalle o viño branco
con que a gorxa lle refrescan.

“¡Viva a cega! ¡Viva o cego...!”,
de cando en cando lle berran,
i el di, berrando mais forte:
“¡Vivan eles!... ¡Vivan elas...!
I a mais bonita de todas,
que veña a darme unha prenda.
¡Ghu-ghu-ru-ghu!” I aturuxa
hastra ensordece-las pedras,
i a cega dálle ó pandeiro,
i o cego toca nas tecras,
i ó compás do zongue, zongue,
de novo bailan as nenas,
e din os pobres, botando
leña no lar: “¡Esta é festa!
¡Quen che hoxe andivera fóra
ca tripa toda baldeira...!”
I un ollo botan sorrindo
ós feixes de palla fresca
onde han de dormir quentiños,
coma rixóns en caldeira,
mentras fóra zoa o vento
e ladran os cans nas eiras.

Xa preto da media noite,
dan encomenzo as pelas;
os mozos loitan cas mozas,
medindo as forzas que teñan

e n’andan en comprimentos
para botarse por terra.
‘Si as vírades que valentes
se amostran na loita as nenas!
¡Fanlle ós mozos cada mágoa
cas súas mans pequeneiras!.

-Un xa caíu... foi un home...
¡Ela venceu..., venceu ela!
¡Ben pola nena bonita!
¡Que vivan as montañesas!
¡Que vivan pois loitar saben!
-¡Si fixo trampa! – el contesta
avergonzado. –Foi trampa,
que sinón, nin cen coma ela.
-¡Que trampa nin que morcegos...!
vencinte...
- Non.
- Si.
- ¡Me venzas...!
E mentres que nesto están:
¡Plum!, ¡plum!, ¡plum!, dan cunha pedra
na porta.

-¿Quen é? –Perguntan.
- Son unha probiña vella
que me perdín neste monte...
- Responde unha voz que tembra.
¿Non me darán pousadiña,
que está chovendo e lostrega?.
- Vaia con Dios, xa vén tarde,
non hai sitio –lle contestan.
- ¿Qué di, señora? Son xorda
coma un canto..., miña prenda.
Ábrame a porta que Dios
llo pagará...
- Probe vella...
un pouco adiante, pretiño,
hai máis portas, chame nelas.
-¿Qué di, señoriña? Mire
que está unha noite moi fera,
e teño medio que os lobos
me coman...
- ¡Dios diante! ¡Seica!
N’hai lobos aquí, ande, ande,
vaia con Dios, que outra aldea
hai preto.
- ¿Qué di, señora?
- Vaia con Dios, non sea terca,
que aquí non caben máis
nin probes nin ricos, ¡eia!
- ¿Qué di, ña filla? Son xorda
e non oio anque me fendan.
¡Brrr..., que frío, señoriña!
vosté que é tan limosneira,
déixeme entrar e estarei
no cortelliño coas bestas.
¡Brrr...!, ¡que morro coa friaxe!
¿Quengha!, ¡quengha!, ¡quengha!, ¡quengha!
¡Que tos..., Dios me valla..., brrr...!
¡Xa non podo máis!
- Pois veña,
e si non ten onde pórse,
brinque a cabalo da artesa.
- Falou a dona que tiña
o corazón de manteiga.
- ¡Dios llo pague, queridiña!
xa topará recompensa
no ceo... abra, miña xoia...
escramou de pronto a vella.
- ¿Logo n’e xorda, que oieu?
dixeron de dentro, antramentras
que quitaban o tranqueiro
da porta.
- ¿Qué di, ña prenda?
Non lle oio nada, mas teño
moito sentido...
- ¡Abofellas
que non mente! Vaia, vaia,
adentro...
- Santas i buenas
noites teñan mis señores...
¡Xesús, seica están de festa
que hai moita xentiña xunta!
De hoxe nun ano aquí os vexa.
Dios os bendiga... el Señor
lles dé fertuna ás mancheas
e saudiña...
- ¡Amén, amén!
- Busque sitio na lareira
e quéntese...
- ¿Qué me dixo?
Son xorda como unha pedra,
e máis non probei frangulla
desde onte á noite, e nas venas
xa teño o sangue callado
polo frío...
- I antramentras
que esto di, vaise arrimando
ó lume moi compangueira
cos outros pobres, e fura
por antre eles, por antre elas.
Brinca por riba do cego,
e queiras que non queiras,
sempre tembrando de frío
e xorda como unha pedra,
según di, no mellor sitio
con moita humildá se senta
e arrima un mando de lume
para onde ela está.
- ¡Ei, miña vella!
mire que hai máis que vostede
aquí, ¡que comenencieira
parece! –lle di outro probe
cunha cara de desteta
nenos.
- Como di, meu fllo?
(Sorrindo reprica ela
sentandose máis a gusto)
- Eu de calquera maneira
me amaño; que así no ceo
me amañe el Señor...
- ¡Bah!, seica
quer facer mofa da xente...
¡Poche, co xuncras da vella!
mesmo parece un espeto.
- ¿Si quero un neto, ña prenda?
Si mo desen inda pode
que pouco a pouco o bebera,
pois teño moita sediña,
e fame, e frío...
- ¡Rabea!
¡Can! que non vin unha xorda
máis fraca nin lagarteira.
¿É filla dalgún raposo?
- ¿Qué pille un óso? Da vella
quérense rir... ¡Ai, Dios mío!
Pero a fame élle moi negra;
tráiamo se é que inda ten
apegada algunha freba,
e ireino raspando a modo
cun canteiro que me queda.
Todos riron ca resposta
e... -¡Inda nunca Dios me dera,
- dixo o cego-, que esa xorda
sabe máis que eu, abofellas!
- Merece comer compango
E voullo dar, miña vella,
porque onde queira que a atopo
gústame sempre a sabencia
¡Coma e fártese! Aquí ten
talladas e viño...; beba,
beba pola miña conta
á salú das montañesas.
- Dixo a dona, e doulle un prato
de callos como unha cesta
á probe, e viño e pan branco,
canto quixo; fartouse ela
mesmo hastra que tuvo a tripa
coma un pandeiro. Rabenta
por pouco...; mais o pelexo
tiña duro, e nin siquera
lle arregañou, i ó outro día
xa estaba tan peneireira.

- Coidado,- lle dixo a dona
cando se foi. Conta teña
de non volver por aquí
mentres lle dure a xordeira.
- ¿Qué di, miña queridiña?
- Respondeu rindose a vella.
Son mesmo como unha tapia,
e nos lle oio, anque me fendan.

Etiquetas: Rosalia, de, Castro, colineta